«Vägen valde dig»

På ein ganske vanleg romjulsmandag, med nyttårsafta framom med alt som det inneber av tankar framover og bakover, kom eg tilfeldigvis på at eg skulle sjå filmen «Hammarskjöld» som eg såg reklame for sist eg var på kino. Det må altså ha vore i 2023… Dag Hammarskjöld var ein særdeles mangfoldig skikkelse, og filmen veldig god. Det einaste eg har å utsetja på den, er at den burde ha vore lenger, den burde ha falda ut for oss endå meir av dette sinnet, denne ganske unike kombinasjonen av ei enorm pliktkjensle og eit mjukt sinn, strategiske evner og dei vakraste dikta som fortel om det ein kanskje måtte gi avkall på, fordi tida var som den var, det ein gav avkall på av pliktkjensle, og det ein berre kunne få utløp for i dikta. Eg skulle gjerne blitt endå meir kjent med hovudpersonens tankar og kjensler. Boka Vägmerker blei tinga medan rulleteksten gjekk.

Pliktkjensla er komplisert. Eg kjenner ikkje alle dei vala og situasjonane han stod i, utover det eg har sett i filmen, og det eg elles har lese av han, og om han. Eg har møtt pliktkjensla i mange samanhengar, både i jobb og privat, hjå meg sjølv og hjå andre. På mange vis er den utfordrande, men det er også noko fint med den. Den gjer på eit vis livet til noko meir enn berre eit egoistisk prosjekt der ein sjølv står i sentrum, og der fokuset er på eiga lykke og framgang. På sitt beste er pliktkjensla edel. På sitt verste øydeleggande. Filmen viser oss også at pliktkjensla kan bli så sterk at ein gløymer at livet også er ei gåve, der det er nok at ein er i livet, utan å prestera. For mange er likevel pliktkjensla tett knytt til eins eigen integritet og til det ein er som menneske, og det ein vil vera. Pliktkjensle og livsoppgåve heng ofte saman; trua på at ein kan utretta noko. Eller for å seia det med filmens hovudkarakter:

Trött
och ensam
Trött
så sinnet värker.
Nedanför hällarna
silar smältvattnet.
Fingrarna är stumma,
knäna skälver,
det är nu,
nu, du inte får släppa.

Andras väg
har rastplatser
i solen
där de mötas.
Men detta
är din väg,
och det är nu,
nu, du inte får svika.

Gråt
om du kan,
gråt
men klaga inte.
Vägen valde dig-
och du ska tacka.

Det er sjølvsagt det siste som gjer mest inntrykk. «Vägen valde dig – och du skal tacka». Å kunna velja seg ein livsveg er eit privilegium som slett ikkje alle menneske i verda er i posisjon til å gjera. Eg meiner difor det står respekt av ei livshaldning som det Hammarskjöld viser i denne teksten. Ei slik livshaldning er på mange vis også ei handsrekning til alle menneska i verda som ikkje har noko anna å velja, enn den vegen dei fekk, den vegen som valde dei, med utsikt til andres rasteplassar i solskinet. Diktet er ikkje utan kjensler, det er ikkje hardt, for han seier også «gråt, om du kan, gråt». I dikta han forfatta, det vesle eg har lest, er det rom for sorg, for å gi plass til alle tankane om livet, om arbeidet, om dei menneska ein omgjev seg med både profesjonelt og privat. Av og til kostar det å vera menneske, og kanskje er det nettopp denne modige haldninga som fascinerer meg med Hammarskjöld. Det er så lett for oss å velja det enkle, unngå konfrontasjonar, teia i staden for å tala, la vera å ta stilling framfor å stå for noko. Han stod for noko mens han levde, og meir enn det: han prøvde å endra verda mens han hadde sjansen og var i posisjon til det. Filmen gjorde djupt inntrykk på meg. I den siste scena, rett før flyet styrtar og han døyr, blir det sitert frå eit anna dikt:

Vägen, du skall följa den.
Lyckan, du skall glömma den.
Kalken, du skall tömma den.
Smärtan, du ska dölja den.
Svaret, du skall lära det.
Slutet, du skall bära det.

Det blir ikkje sagt at det er slik livet bør vera, men når livet blir slik, når vegen har valt deg – eller du har valgt den vegen sjølv, meir eller mindre medvite, så blir kanskje livet slik. Det er trist, godt, sant – og rasande god lyrikk, der både enderim og innrim er med på å skapa ein tyngde i orda og i tematikken som faktisk er så voldsom at eg kjenner det i kroppen når eg les det. Eg leste eit innlegg av Jan Kjærstad i dag, der han seier følgjande: «Jeg tror ellers ikke at det er med hodet, men med mellomgulvet leseren opplever at alt henger sammen». Det har han heilt rett i. Når litteraturen skakar, inspirerer, opprører, engasjerer og motiverer, er det ikkje først og fremst det intellektuelle som blir aktivert, men heile oss, alt vi er, og alt vi vil, alt vi lengtar etter som aldri blei, alt vi føler. Kort sagt: alt vi som lesarar, bringer med oss inn i litteraturen. Når vi finn oss sjølve i det vi les, då lever litteraturen og då kjenner vi også sjølv at vi lever.

Livet er ei gåve, ikkje ein prestasjon. Det er ein viktig grunntanke for meg. Men samtidig: Om ingen hadde sett på livet og alt det inneheld, alle vala vi har, alle vegane vi kan gå, også som ei oppgåve, hadde lite skjedd. Kanskje er nettopp det beste livet eit liv i ein slags balanse mellom plikt og fridom. Kanskje er det der vi lever våre liv best, i denne gode balansen. Fordi livet er meir en moro og lykke. Det er meining.

Eg veit ikkje kva 2025 bringer, men eg veit at eg får det betre om eg satsar minst like mykje på meininga som på lykka. Mest av alt ynskjer eg at både du og eg skal halda fram med å takka for det som er godt, håpa, og ta vår del av jobben med å skapa endring når vi kan, bruka vår tid på jorda til det beste, samtidig som vi gir rom for uvirksomme dagar, fordi livet også er ei gåve og ikkje berre ei oppgåve. Vi er i posisjon til av og til å velja vegen sjølv, men ikkje alltid. Når vegen vel oss, kan det også komma noko godt, nytt og meiningsfylt ut av det.

Godt nytt år!