Restglede

I forbindelse med drop in-dåp tok vi nokre bilde for å ønska folk velkommen. Foto: Gro Marit Auke

I dag kom eg på eit heilt nytt ord: Restglede. Det finst berre ein anledning der det ordet passar 100%. Det er når eg sit i bilen på veg heim frå gudsteneste. Sånn som i dag. For ein festdag på jobb! 100 menneske på gudsteneste, flotte salmar, varme, fellesskap og ikkje minst: Tre barn som blir borne til dåpen. Og etter ein kjapp kyrkjekaffi og eit kakestykke er det berre å trekka i prestekjolen att: Drop in-dåp der ein ungdom, ein fireåring og ein baby blir døypt. For eit privilegium! For ei glede!

Restgleda eg kjenner på i bilen, handlar om takknemlighet; for alle fine folk, alle som kjem til kyrkja, alle eg møter på sånne festdagar, gode klemmar i døra, varme blikk frå menigheten, nydeleg musikk og noko anna heilt spesielt: Eit rom som løfter oss frå alt det kvardagslege. Eit rom som har ord og plass for det heilage. Eit rom som tar på alvor at vi menneske treng dagar som nettopp løftar oss ut av kvardagen. Eit rom der vi kan vera saman om det store i livet. Ord som er sagt i generasjonar, salmar om liv, glede, det som er vanskeleg, og det som er fint. Bunader og olabukser, nattverdkø og barn som spring rundt, som ser og smakar, tenner lys og klappar, hoppar rundt i midtgangen når vi bles såpebobler under postludiet, ler og smiler. Konfirmantar som tenner lys, som finn sin plass i kyrkjerommet og på kyrkjekaffien, gamle og unge. Fellesskapet i kyrkja er så levande! Og vi er mange som lagar det saman: Tilsette og frivillige, den som seier «hei» i døra, den som les tekst, konfirmantane som er medhjelparar, kyrkjetenaren som passar på alt, kantoren og presten – gleda over å gjera ting saman er så stor!

Guds kyrkje er jammen meg mangfoldig. Og den består av deg og meg, av bunader og olabukser, det heilage og det vanlege, dei store øyeblikka og dei små, gode samtalane. Alt dette som vi kan ha saman fordi vi har fått det i gåve frå Gud, vår skapar.

I dag kjenner eg at restgleda varer til godt ut på kvelden. Sånn er det når ein har verdas finaste jobb.

Modige Maria

Biletet er frå kyrkjeruinane i Maridalen. Foto: MBÅ

Viss du hadde levd i 1770, hadde du hatt fri frå jobben i dag. Maria budskapsdag var nemleg heilagdag fram til 1771. I dag veit nok fleire at det er den internasjonale vaffeldagen (ja, eg skal eta vafler!) enn at det er Marimesse, eller Maria budskapsdag. Men eg elskar denne dagen og påfølgande søndag når vi feirer Maria budskapsdag. Kampen for å få det gjeninnført som heilagdag og fridag er nok tapt. Og vi lutheranarar er jo opptekne av å ha eit moderat forhold til helgenar, som Maria jo er i følge tradisjonen, men likevel: La oss stoppa litt opp ved Maria, alt det ho var, og alt det ho bar. Og ikkje minst, lovsongen hennar, som vi finn i Lukasevangeliets første kapittel (det passar bra, sidan Jesus blir fødd i kapittel 2). Det er ni månader til jul når vi feirar Maria budskapsdag. Det er heller ikkje noko dei fleste går rundt og tenker på når våren endeleg er komen. Men det er altså eit svangerskap til vi igjen skal feira jul. Og denne dagen – og denne helga – er til minne om både Maria og Jesus. Her er Marias lovsong, Magnificat:

«Mi sjel høglovar Herren, og mi ånd frydar seg i Gud, min frelsar.

For han har sett til si tenestekvinne i hennar fattigdom.

Og sjå, frå no av skal alle slekter prisa meg sæl,

for store ting har han gjort mot meg,

han, den mektige; heilagt er hans namn.

Frå slekt til slekt varer hans miskunn

over dei som ottast han.

Han gjorde storverk med sin sterke arm;

han spreidde dei som bar hovmodstankar i hjartet

Han støytte stormenn ned frå trona
og lyfte opp dei låge.

Han metta dei svoltne med gode gåver,

men sende dei rike tomhendte frå seg. (…)»

Det er så mykje å seia om Maria! Modige Maria som sa ja til oppdraget frå engelen om å føda Gud til jorda. I kunsten er ho i all hovudsak avbilda med bøygd hovud, audmjuk, ljos og vakker. Men inni Maria trur eg det var ei søyle av frimod og pågangsmot som berre ei ung, uredd kvinne kan ha. Eg synest Maria fortener å bli hugsa som meir enn ei som audmjukt sa ja. Men det er vel fordi det også i kunsten er mennene som har skapt historien. Modige kvinner som Maria, er nemleg sjeldan audmjuke og nedbøygde, men står opp for seg sjølv og for andre.

Marias lovsong fortel meg at Maria veit kva ho ber på, og kva oppdraget hennar er. Ho veit at det som skal skje, er ei forlenging av det ho allereie veit: Gud som skapar rettferd, som er miskunnsam, som gjer storverk og som kjempar for dei låge og svake. Maria var ei heilt vanleg jente. I ei heilt vanleg jente var det altså Gud tok sin første menneskebustad. Er det ikkje vakkert? Det er akkurat slik det skal vera!

Når eg tenker på Maria, tenker eg på alle andre modige kvinner som står opp mot urett, folkesnakk, mistru – som kjempar for seg sjølv og for andre. Eg tenker på alle modige kvinner som har flykta – frå Ukraina, frå Syria, frå Somalia. Som har gått på symjekurs for å overleva turen over Middelhavet. Som har øvd på å bera barna sine på ryggen milevis gjennom skogen for å førebu flukta bort frå krigens redsler, den unge jenta på 12 som har flykta med mor frå Kyiv, og som lurer på om det går bra med pappa – og med kaninen som er igjen i huset. Og eg tenker på alle modige kvinner som lever i fattigdom, men som jobbar for å bygga opp samfunn, skapa leveverdige kår, som går på skule, får utdanning, meiner noko, hevdar sin rett til å vera menneske og kvinne, kjempar mot kjønnslemlestelse og vald.

Alt dette er Maria og alt dette ber Maria. For Marias kropp (vi må snakka meir om kropp!) ber i seg, på ein høgst menneskeleg måte, verdens håp. Eg synest det er så fantastisk! Midt i fastetida er det så deilig å få denne livgivande dagen som Maria budskapsdag er. Løfte om vår, nye tider, rettferd. Vi treng det i dag. Vi treng modige kvinner som ropar om rettferd: «Han støytte stormenn ned frå trona og lyfte opp dei låge». Fredsbodskapet treng vi å seia på nytt kvar dag i den tida vi lever no, vi treng å minna kvarandre om at det finst noko anna, det finst andre stemmer, det finst eit håp og det finst ei framtid. Maria bar denne framtida, og den heiter Jesus, og den framtida, vår framtid, begynte den vårdagen då engelen Gabriel kom til henne. Utan kvinnene, inga framtid.

«Eg varsla vart, ein tidleg vår

om noko rikt og stort,

at livet er ei gåve som vi

får og så gjev bort.

No renn det livet gjennom meg,

ei elv av ljos, ein foss,

snart heile verda føder eg

den sonen, inn til oss.»

(Stein Versto/Odd Nordstoga)

Abid og eg

Illustrasjonfoto av beste sort!

Eg har akkurat, som mange andre, lest boka Min skyld av Abid Raja. Det var sterk lesnad; open og levande skildring av eit liv med mykje skam, sjukdomsplager, vald i heimen, strenge reglar og kulturelle utfordringar. Det er mykje å læra av den boka; om korleis ein ikkje skal gjera ting, men ikkje minst om kva som er mogleg for eit menneske å utretta. Ein kan lura på korleis det er mogleg å komma frå alle utfordringane han møtte, og deretter enda opp som minister for kultur og likestilling. Det er både imponerande og fantastisk. (Les boka!)

På mange vis er det å lesa denne boka eit innblikk i ei verd og eit tilvære som eg ikkje kjenner. Det er ein annan religiøs kontekst, ein annan demografisk, geografisk og sosial kontekst. Likevel er det ting å kjenna att. Eg tenker på dette med kulturell og religiøs arv. Heng dei to saman? Ja, det trur eg. For korleis vi forvaltar vår religion og vår religiøse arv, har også å gjera med korleis vi har blitt oppdregne.

Eg hadde det veldig bra som barn, både heime og på aktivitetar eg var med på. Eg elska å vera ungdom, hadde bra (og nokon dårlege) vener, fine ting å vera med på, og trygge vaksne både heime, på skulen og i kyrkje og bedehus. Eg følte meg alltid sett og ivaretatt.

Dei siste dagane har eg også lest om presten Siri Sunde og hennar kamp for å kunne leva eit liv saman med den kvinna ho elska, samstundes som ho var prest i Den norske kyrkja. Den kampen hugsar eg at eg fylgde frå sidelinja, som ganske ung, via avisa Dagen, ikkje minst, og sikkert også i glimt på tv, nyhendesaker på radio og i samtalar som eg snappa opp her og der. I min kulturelle og religiøse (i kombinasjon) kontekst blei denne saka belyst eller fortolka ganske einsidig: Siri Sunde kom med ein bodskap som ikkje høyrde heime i kyrkja, med krav som framstod som direkte ukristelege. Ho blei ein representant for alt det var grunn til å vera imot, frå ein kyrkjeleg (konservativ) ståstad. Mitt samla bilete av henne gjennom det eg høyrde og såg og fanga opp, var altså at ho var eit stort problem, at ho representerte noko heilt anna enn sunn og rett kristendom. Ho vaks fram for meg som symbolet på alt som reiv ned kyrkja. Det er faktisk ganske ille – både å ha tenkt det og å skriva det no. Det er heilt forferdeleg! Og eg kjenner stor skam over det, eg er skamfull over at eg ikkje tenkte på å ta til motmæle, at eg ikkje klarte å sjå saka frå fleire sider? Men slik kan det altså gå når ein lever innanfor ganske einsidige og snevre rammer, når ein ikkje blir utfordra, og når det ikkje er rom for å bli utfordra, når det ikkje er nokon der som problematiserer synspunkta dine og tankane dine, og når det viktigaste og enklaste er å meina det som fleirtalet meiner. Det er akkurat som ein koblar ut sin eigen kritiske sans. Det er noko av dette Raja og skriv om, når han innser at han, utan eigentleg å villa det, vidarefører tankar og haldningar som han grunnleggande tar avstand frå, men som han likevel innser at stadig formar hans livshaldning. Til dømes når han ber kjærasten om å kle seg meir «anstendig», eller når han innser at han forventar at kvinna gjer meir heime fordi det er det han er vand med. Likestillingsminsteren, liksom!

Det er ikkje så vanskeleg for meg å forstå noko av det Raja skriv, likevel. Og eg kjenner også, sjølvsagt i mykje mindre dramatisk grad, på at den lausrivinga frå kulturelle og religiøse normer kan vera lang og utfordrande, med perspektiv som det kan ta lang tid å oppdaga og bli klar over. Og ein kjem ikkje alltid på å gjera noko med det, før ein blir tviungen til det. Etter at eg blei prest har eg jobba mykje med dette på fleire område, og eg har stilt meg sjølv (og andre) mange spørsmål om dette. Det set utruleg godt i, det vi lærer som barn og unge. Det i seg sjølv er verd å ta med seg for oss som jobbar med barn og unge! Vær varsam og snakk fint om menneske!

For eit års tid sidan forretta eg i ei gravferd i Bakkehaugen kirke i Oslo. I prestesakristiet etter gravferda stod det ein prest og venta på neste gravferd. Det var Siri Sunde. Eg gjekk ut etter dette kvardagslege og fine møtet og kjente på både skam og glede. Eg var skamfull for det eg hadde blitt fortalt, og korleis eg hadde tatt det til meg utan å sjølv filtrera det, utan å på ein måte tenka at det handlar om menneske. Det fortel meg ganske mykje om kor mykje makt det er i enkelte posisjonar: som religiøs leiar i ei forsamling, som prest i kyrkja, som redaktør i ei avis. Det er ei rolle som ein må forvalta med stort medvit om kva påverknad ein har på menneske. Og det fortel meg at vi alltid skal vera kritiske til det vi høyrer, og at vi alltid skal «tenke sjæl». Eg er glad fordi eg no jobbar i ei kyrkje som har rom for eit mykje større mangfald enn tidlegare (eit mangfald som skal gå begge vegar!)

Det spørst om vi ikkje, meir enn vi vil innrømma, er prega av det vi har høyrt og det vi har lært. Det er mykje som er bra med det, men det meste har godt av ein runde med tankearbeid i vaksen alder. For det å tenka sjølv står ikkje i motsetnad til å ta Guds ord på alvor. Tvert om. Jesus stod først i køen når det handla om å utfordra tankar og haldningar som var mogne for revurdering. Slik er det i dag også. Jesus utfordrar oss til ei levande tru som lar oss vera opne for endring, og som heile tida oppfordrar oss til å ha kjærleiken som rettesnor.

«Ring meg da, om du blir aleine på julaften!»

Det er mykje som er deprimerande med koronaen, det er rett og slett litt krise. For mange er det ei reell krise, økonomisk eller relasjonelt eller på anna vis. For andre er det ei mental krise, for andre ei fysisk krise, for andre igjen ei heilt overveldande blanding av alt dette. Vi er alle påverka på ulike vis. Eg ønsker, som alle andre, at koronaen kunne vore over, forbi, borte vekk.

I mellomtida skalerer eg ned liv og forventningar og prøver å gjera det som er fint og kjekt. Eg er så heldig å jobba i ein kyrkjelyd med stort frivillig engasjement. Kvar torsdag er det middag for dei som vil, og eit fantastisk frivillig team på seks personar handlar, lagar og serverer. Det er kjøttkaker, lettsalta torsk, lapskaus, fiskesuppe – og sjølvsagt ribbe til jul. Alltid middag og dessert for 100 kr. I år blei julemiddagen avlyst, men i staden laga vi catering og take away. Eg pleier å vera med på torsdagsmiddagen fordi eg synest det er så utruleg hyggeleg. Men ikkje berre difor. Også fordi eg meiner at dette er folkekyrkja på sitt beste. Lavterskel, for alle, eit godt sosialt tilbod og ein aktivitet som mange i bygda nyttar seg av. Det er rett og slett ein sosial møteplass for alle som vil.

I dag var eg kø-ansvarlig og smittevernsjef i take away-køen. Eg lagar ikkje mat, men eg er ganske god på det sosiale, likar på prata med folk og synest det er utruleg artig å spøka og tulla med alle som kjem – og sjølvsagt også å ha dei gode samtalane. I dag overhøyrde eg ein samtale som rørte meg veldig. Ein av dei som stod i køen, var lei seg for at han ikkje fekk reist bort til familien i jula. Ein annan i køen sa det som eg gjengir i overskrifta her, og eg blei så bevega av den samtalen. «Ring om du blir aleine da. Jeg liker ikke at folk er aleine på julaften». Det kan godt henda det hadde blitt sagt utan at det var korona (men då hadde ein jo ikkje stått i den køen), men det er akkurat som den tida som er no, går til kjernen på kva jula handlar om. Det er akkurat som om juleevangeliet flyttar inn i meg og mellom oss på ein annan måte, som om orda, lengselen, mørkret, håpet er lettare å kjenna igjen. Kanskje fordi verda blir mindre, og fordi dette rammar oss (til ei viss grad) på likt vis – i den forstand at ingen av oss er beskytta mot det fullt og heilt. Vi har kjent på at livet er sårbart, og det gjer noko med tanke og hjarte. Som ei venninne av meg skreiv på instagram i dag; desemberkonkurransen er avlyst. Vi slepp kanskje å kjenna på alt som skal vera så perfekt. Så kan vi heller kjenna på det som betyr noko: Kjærleik, omsorg, fellesskap og varme, og at vi alle eigentleg berre er ganske sårbare menneske som treng kvarandre. Eg synest salme nr. 57 i salmeboka fører saman desse tankane mine og juleevangeliet på ein god måte.

Til høg og låg, til rik og arm kom fred i all vår strid!

Kom barneglad, kom hjartevarm i verdsens vintertid!

Du, Herre, som min konge kom! Du einast skifter aldri om.

Til høg og låg, til rik og arm, kom glad og hjartevarm.

Topelius/Brunvoll/Sibelius

GOD JUL!

Tal og tru

Det er rart med det. Vi menneske måler og veg, både andre og oss sjølve. Og vi vurderer om ting blir fint, som regel ut frå kor mange som kjem. Eg veit ikkje korleis det er med deg, men eg kjenner i alle fall på det. Eg vil helst at det skal komma mange; på gudsteneste, på konsert, på samlingar, på temakveldar osv. Det er liksom eit teikn på at det har vore vellykka. Men det er jo i grunnen ikkje slik vi kan telja – for vi veit jo ikkje om det var vellykka før det er over? Og dei som var der, dei var der. Og så var det kanskje dumt for alle dei som ikkje var der – spesielt om det blei fint.

Eg innrømmer det: Det er av og til tungt å telja, tungt å lura på om det kjem nokon, vanskeleg å kjenna på at det tilbodet vi har, druknar i andre tilbod. Og så har eg samstundes ein sånn sta tanke som eg ikkje vil legga bort; nemleg den at eg trur at mange eigentleg kunne ha lyst å komma i kyrkja, men så kjennest det unaturleg. Ikkje fordi døra ikkje er høg nok og porten ikkje vid nok, men fordi eins eige og omverdas syn på den som vil gå i kyrkja, ikkje er vidt og breitt nok. Eg trur det kan vera vanskeleg i ei sosial setting å seia at ein t.d. har begynt å gå på gudsteneste. La det vera sagt: Det er ingenting eg blir så glad for som å sjå nye menneske, eller menneske eg kjenner som ikkje har vore der før, i kyrkja, på gudsteneste og på andre ting som skjer. Alle er så velkommen! Eg har ein tidlegare kollega som meinte at menneske ikkje går i kyrkja fordi ein ikkje synest ein treng det lenger, vi har det jo så godt. Eg trur han har eit poeng, likevel vil eg ikkje legga vekk tanken om at det er ein lengsel der ute, kanskje ikkje så uttalt, men eg trur han er der.

Denne veka har eg vore i Roma. Eg har hatt studiepermisjon og brukt noko av tida til å gå på messer, besøka kyrkjer, filosofera over tru, menighetsliv, musikk og salmar. Ein morgon var eg på messe i ei kyrkje i nabolaget (Basilica Santa Cecilia i Trastevere), der var det om lag 15 nonner som leia liturgien. I tillegg til nonnene var vi tre kvinner som var der. Vi var altså tre stykker i tillegg til nonnene og dei to prestane som kom innom messa for å forretta nattverd. Klokka var 07.20, så det var kanskje ikkje så rart at det ikkje var fleire. Eg synest eg var med på noko veldig fint, og for meg var det ikkje så farleg at vi var berre tre stykker i tillegg til dei som medvirka.

«De må ikkje fokusere på å telje tomme kyrkjebenkar, men sjå på kva de får gjort og kor utruleg viktig arbeid det er, langt ut over kyrkjebenkane.» Det sa minister Kjersti Toppe i sin opningstale til kyrkjemøtet. Eg trur ho har heilt rett. Ikkje berre fordi det å telja kan gjera oss litt bakpå og deppa. Men fordi det som skjer, ikkje let seg telja eller vega eller målast. Det skjer uansett kor mange som er der. Overalt i verda er det til ei kvar tid ei messe. Ord, musikk, bibellesing, credo, lovprising, bønn – i ein kontinuerlig gang. (Eg meiner ikkje at vi ikkje skal gjera vårt beste for at gudstenesta skal bli bra, men vi skal likevel kvila i kontinuiteten og kvaliteten som allereie ligg der!)

Ei kyrkje er ikkje ein gymsal, ikkje ein konsertsal, ikkje eit vanleg forsamlingshus. Det er ein stad der vi for ei lita stund blir trekt bort frå tal og tid, inn til og inn i det heilage, det som alltid står, det som lever sitt eige liv som noko bestandig i ei verd som går for fort for dei fleste av oss. Inn frå bråkete gater, shopping, støy og bråk kan ein plutseleg møta det heilage, på ein heilt vanleg tysdag. Det er nesten for godt til å vera sant, og i alle fall for godt til at det vi sit att med, er ei evaluering av om det var vellykka eller ikkje, ut frå kor mange som kom. Derfor skal vi av og til, men ikkje alltid, spørja oss sjølve (og kanskje spesielt vi som er prestar): Kva kan messa gjera for meg, og ikkje kva kan eg gjera for messa. La det surra og gå, ver i det, i orda som er både 2000 og 4000 år gamle. Finn det tidlause, og tenk på kor godt det er at ikkje alt skal teljast, vegast eller målast.


Takk at din kirke aldri sover!

Mens jorden ruller uten stans,

ditt folk i vekselsang deg lover

for nattens ro og dagens glans.

Se, over land og hav og øyer

en dag går fram i ubrutt ring,

og folkene på rad seg bøyer

i takk for alltid nye ting

(Ellerton/Smemo/Scholefield nr. 820 Norsk salmebok)

(Foto: MBÅ, frå ei av mange kyrkjer eg var innom i Roma)

Knuste hjarte og kyrkjeårsfundamentalistar

Pensjonert prest Per Anders Nordengen er ute med sin faste førjulsbrannfakkel: «– I adventstida snakkar vi om Johannes og tilbakekomst, mens det folk er opptatt av er gåver og samhald. Skal vi vere så fundamentalistiske at vi formidlar noko anna enn det folk bryr seg om? Svaret seier kanskje seg sjølv.» (Avisa Vårt Land 21.10.2021)

Ja, svaret seier seg sjølv, kjære Per Anders Nordengen. Og svaret er ja, det skal vi. Men eg trur ikkje Per Anders og eg er heilt samde her. For hans svar er nok nei. Han ynskjer å bygga bruer, må vita. Ynskjer å vera ei kyrkje som er populær og relevant. Sjølv tenkjer eg at mi oppgåve som prest både er å gå inn i det vanskelege, og – nettopp – gjera det relevant for folk. Nordengen meiner seg å vita kva folk vil ha i desember. Men han bommar. Og han blir sjølv ein del av jaget etter den perfekte, vellykka stemninga som vi alle tilsynelatande er ein del av i desember. Eg trur Nordengen tek feil. For kanskje langt der inne i oss ein stad, bak gåver, fasade, bankkort som går varme og klønete relasjonar treng vi nettopp å høyra bibeltekstane på desse fire adventssøndagane. Dei kan fort bli til både trøyst og oppmuntring fordi dei snakkar sant om livet. I år er det ord som dette, vi skal preika over på dei fire fiolette søndagane i advent. Høyr berre her. Den første søndagen: «Han har sendt meg for å forkynne et godt budskap for hjelpeløse, for å forbinde dem som har et knust hjerte, rope ut frihet for dem som er i fangenskap og frigjøring for dem som er bunden, for å rope ut et nådens år fra Herren.» (Jes. 61) Den andre søndagen: «La ikke hjertet bli grepet av angst. Tro på Gud og tro på meg. I min Fars hus er det mange rom…» (Joh. 14.1-4) Og den tredje: «Den som har to kjortler, skal dele med den som ikke har oen, og den som har mat, skal gjøre det samme». (Luk. 3,7-18.) Og den fjerde: «Gled dere alltid i Herren! Igjen vil jeg si: Gled dere! La alle mennesker få merke at dere er vennlige. Herren er nær.» (Fil. 4,4-5).

Eg trur at dei som kjem til kyrkja, nettopp ynskjer å høyra noko anna enn det som blir formidla på glorete salsplakatar på kjøpesenteret. Eg trur også at folk sjølv ser at det som blir formidla i kyrkja, gjennom bibeltekstar, bøner og ord frå oss som jobbar der, gir ein dybde inn i livet. Eg elskar å gå på shopping, og eg kosar meg med å kjøpa julegåver. Men eg kjenner likevel at eg treng ei motvekt mot handelsstandens massive trykk inn mot jula. Og eg trur faktisk det er difor så mange søker til kyrkja i desember, anten det er på julekonsert eller gudstenester. Vi treng ei motvekt mot lettheten. For inni dei fleste av oss er det ikkje nødvendigvis mest letthet. Det er tyngde og lengt. Tyngde etter alt som har sett spor i oss; liv som blei annleis enn vi tenkste, relasjonar som blei øydelagde, draumar som fall i grus og menneske vi mista. Og så er det lengt. Etter rom som toler, som set ord på og som lar oss dvela ved dei djupare sidene ved livet og ved oss sjølve. Gud forby at kyrkja skal snakka enkelt og lett om livet. Det må vel vera ein plass her i livet at vi kan møta oss sjølve, livet (og Gud) slik som det er; ikkje alltid lett.

Eg veit ikkje noko betre å snakka om i desember enn kyrkjeårstekstane som høyrer til på kvar enkelt søndag. Og eg veit ikkje noko betre bakteppe for å snakka om det, enn det overflatiske jaget andre klarer å formidla i desember, men som eg trur dei fleste av oss, inst inne, synest er i meste laget. Og eg vil syngja salmar om lengt, om fridom, om håp, om ei ny tid.

Å ta folks liv på alvor er ikkje alltid å seia det vi trur dei vil høyra. Og dessutan, eg trur ikkje dei vil høyra det som Per Anders Nordengen meiner dei vil høyra. Eg trur dei kjem til kyrkja for å høyra det vi som kyrkje har å seia; At det finst ei anna verd, ei omvendtverd, eit fellesskap og ei kjelde der vi kan motta heile julemysteriet, trua og nåden, heilt gratis. Og det finst eit fellesskap som ber oss dela med andre, som oppfordrar oss til å kjenna etter om gleda ikkje er der i oss ein stad (det kan vera lurt å bli minna om det innemellom), som utfordrar oss til å kjempa for andre. Det finst eit rom med plass for alle. Og med plass for alt. Dei glade kjenslene og dei vonde. Er det ein plass vi skal snakka sant om livet, er det i kyrkja, anten det er mars eller desember. Men kanskje spesielt i desember. For då blir alt så synleg. For verken glitter, stas, juletre, søt julemusikk eller utstillingsvindu som glitrar mot oss, kan ta bort sanninga om oss sjølve. Tvert om, trenger den seg kanskje på som aldri før og fortel oss at det vi lengtar etter bak all fasaden og staffasjen, bak gåvene og glansen, bak betalingsterminalane og butikkvindauga, er kvarandre.

Eit fjell og eit andlet

Oksen til venstre over Kvamsøy. Samlanuten midt i bildet.

Eg synest det er så utruleg hyggeleg når folk bruker namnet mitt! «Hei, Marita». Det gjer at eg føler meg ekstra sett og ekstra møtt. Alle burde gjera det. (Men så er det jo nokon av oss som er litt dårlege på å hugsa namn, då…) Namnet vårt betyr mykje for oss og er veldig personleg. Det å velja namn for eigne barn er jo til dømes ein prosess som kan ta tid og som kjennest viktig.

På Vestlandet er det mange fjell i syningom. Dei fleste har eg sett mange gongar. Utsikta på hytta er den same som eg har vakse opp med, vinkelen litt ulik. Men eg har lært meg nokre fleire namn på dei flotte fjelltoppane rundt Hardangerfjorden. Ein del kunne eg sjølvsagt frå før; Torefjell, Samlanuten, Vesoldo… Men eg lærte nokre nye namn i sommar. Oksen, for eksempel. Då fjellet fekk eit namn, steig det liksom fram på eit heilt anna vis enn før. Sånn som Oksen: Eit fjell eg har sett tusen gongar, men fordi det ikkje hadde eit namn, så var det berre eitt i mengda, eit i rekka, bokstaveleg tala. No synest eg det er heilt utruleg fint å vita at det fjellet heiter Oksen. Det har ein identitet utover å høyra til i ei rekke med fjell. Det trer fram. Det er ganske fint. Og Oksen er eit utruleg flott fjell. Eg skal nok dit ein gong.

Men korleis skal eg bli betre å hugsa alle menneska eg møter? (Eg er ganske dårleg på det!) Kanskje må eg berre sjå litt betre etter, legga litt meir merke til menneske, hugsa namnet deira, så blir dei enklare å kjenna att, også? Eg synest alltid det er flaut å ikkje hugsa namn eller kjenna att folk. Eg trur greia er at eg ofte er for dårleg til først å ta inn ansiktet eg møter, gi meg sjølv ro til, i eit sekund eller to, å prøva å hugsa kor eg har dette ansiktet frå, vera meir oppteken av den andres ansikt enn av kva eg sjølv skal seia (her har eg forbetringspotensial!). Det skal eg prøva frå no av. Eg treng ein strategi for å vera meir til stades i augneblinken. Så kanskje er det ein link mellom fjella på hytta og ansikt eg møter? Kanskje kan det å sitja i strandkanten på hytta og sjå på fjell, faktisk hjelpa meg til å vera meir nærverande i kvardagen min?

Å tre ut av mengda

som den ein er

med namn og andlet, blikk og ord

Vera til, reisa seg.

Som eit fjell.

Ta sin plass.

I rekka men også tre fram.

Som den ein er.

Fjell, andlet.

Eg vil sjå deg.

Og hugsa.

Den du er.

Eit fjell, eit andlet.

Eit navn.

Eit menneske.

MBÅ august 2021

Dette er ein takk, kjære lærar!

Dette er ein takk til deg, kjære lærar, som kvar dag tek imot barnet mitt, som møter det med eit ope blikk, med kjærleik, men også med forventning om å ta ansvar, om å yta, om å gi noko tilbake.

Dette er ein takk til deg, kjære lærar, som kvar dag formidlar kunnskap, men som også, når det er bruk for det, stoppar opp og snakkar om livet, om det å vera ein venn, det å stå opp for andre.

Dette er ein takk til deg, kjære lærar, som kvar dag er ein demning mot individualismens irrgangar når du løftar fram fellesskapet, kollektivet. Når du gir mitt barn ansvar for å løfta blikket og sjå at også andre skal med, at også andre treng tilrettelegging, at fellesskapet er det berande i samfunnet. For vi foreldre skjønar ikkje alltid det, der vi mjølar vår eiga kake og krev og krev for vårt eige barn.

Dette er ein takk til deg, kjære lærar, som lærer barna mine at urettferd ikkje er å hamna bakerst i køen eller å måtta springa 1.8 kilomoeter med vondt i foten, men å drukna på veg til eit betre liv eller å ikkje vita om ein får bli i Noreg etter 13 år i landet.

Dette er ein takk til deg, kjære lærar, som stiller krav, som gir motstand, som giddar å forventa noko, som leitar fram det barna kan, og lar barna veksa i kunnskapen.

Dette er ein takk til deg, kjære lærar, som stoppar opp i trappa og bruker friminuttet på å sjå mitt barn, seia hei og slå av ein prat om ei bok ein har lese.

Dette er ein takk til deg, kjære lærar, som seier «det skal vi ordna» når ein ringer kl. 21.30 på kvelden.

Dette er ein takk til deg, kjære lærar, som droppar kaffien og brødskiva med gulost fordi barnet mitt slo seg på kneet i storefri og treng plaster.

Dette er ein takk til deg som har stått midt i pandemien, utan munnbind og med stor risiko for eiga helse.

Dette er ein takk til deg, kjære lærar, som på kvart einaste foreldremøte diplomatisk har tatt imot alle dei tåpelege forslaga og anklagane frå oss foreldre.

Dette er ein takk til deg, kjære lærar, som er profesjonell på kunnskap og kjærleik. Og som deler ut begge deler i rause porsjonar.

De fortener meir enn applaus. For de gjer den viktigaste jobben. Kunnskap, kjærleik, danning. De skapar menneske slik det er meint å vera. Kunnskapen sikrar oss ei framtid, kjærleiken skapar fellesskap og danninga er ein front mot krefter i samfunnet som ikkje må få plass.

Dette er ein frå innerst i hjartet takk til dykk som kvar dag står i alt dette.

Dette er ein takk til deg, kjære Anne, Kristin, Anya, Helene, Frode, Eivind, Ellen, Anders, John-Arve, Lars Erik, Kim, Lise, Martha, Fredrik, Anne-Marie, Marte, Olaf, Kishia, Mari, Jannicke. Og alle andre, som har komme og gått, gitt ein flik av dykk sjølve, sett barnet mitt når det var viktig, vore ein del av det å gjera barna mine til gagns menneske.

«Frykt ikke?»

No brakar det laus i frikyrkjene og på bedehusa. Homofilidebatten blir reist enno ein gong, og denne gong frå innsida av miljøet. Utgangspunktet er professor og pinsevenn Terje Hegertuns bok Det trofaste samliv der han løfter fram verdien av nettopp dette – at vi som kristne bør oppfordra til livslange, forpliktande ekteskap også for homofile, heller enn å fordømma deira ståstad. Det gode denne gongen er at stemma kjem innanfrå, frå miljøet sjølv, og nettopp difor er det umogleg å oversjå det, umogleg å lata vera å ta stilling, umogleg ikkje å svara på det ein blir konfrontert med – for dei det gjeld. Og ein må svara med visdom og kjærleik, for det handlar om menneske frå eins eigen samanheng, menneske i nære relasjonar, menneske i kyrkjelyden.

Ein viktig premiss for at ei systematisk endring skal skje, er at ønsket om endring kjem innanfrå. Difor er det grunn til å vera optimistisk. Det er veldig bra at dette skjer. Ein etter ein blir leiarane konfrontert med sitt syn og løfta fram i offentligheten. Og dei er nøydde til å svara. Når eg les det som blir sagt, er det fleire ting som slår meg, men spesielt ein ting: Kva er det de er så redde for, alle menn (og kvinner) som ropar så høgt om dette? Kvifor er de så redde for å inkludera homofile, gje dei styreverv, la dei vera i leiarskapet, ta imot dei som dei er? (Det er ikkje berre menn som ytrar dette, men det er jo i all hovudsak menn som er i leiinga i desse samanhengane.) Dess meir eg tenker på det, dess meir ille synest eg det er. Eg synest det er vondt, trist, vanskeleg og opprivande. Det er opplagt at homofili blir definert som synd. Men kva med alle dei andre syndene som blir begått i desse kyrkjelydane (og i alle kyrkjelydar)? Ein nyttar som argument at heller ikkje sambuarar kan vera leiarar eller bli valt inn i råd og utval (som om det skulle verka betryggande?). Den nest største synda, der, altså. Alle dei andre syndene er det visst ikkje så farleg med. Pengebruk, maktmisbruk, baktalinga, utfrysinga, øydelagte relasjonar, dårleg leiarskap (slike ting som vi alle syslar med av og til, utan at vi seier at den eine synda er verre enn den andre). Synd eller ei, det verste er likevel at det blir så mykje ufridom ut av dette – og er ikkje det også i så fall ei stor synd?  Folk som lever i skjul, som lever usunne og usanne liv fylt av skamkjensle. Akkurat det bør vi som kristne søsken ta inn over oss i langt større grad. Kva gjer det med oss, med fellesskapet vårt, at vi tenker og handlar slik vi gjer? Kvifor ropar nokon så høgt om denne eine synda? At menneske er skapt til å vera slik dei er? (Sjølv tenker eg ikkje at det er synd, berre for å ha sagt det! Og for å ha det heilt på det reine: Eg har ingenting i mot menn på generelt grunnlag! Tvert om!)

Så, i dag, stig Marit Landrø, fram og seier det som skal seiast, også ho ei stemme innanfrå. Marit Landrø er den første kvinnelege pinsepastoren og no sjelesorgarbeidar, og ho seier dette: «Slik jeg forstår Guds ord er det lyset og sannheten som frigjør mennesker. Jeg kan ikke oppmuntre mennesker til å leve skjult, for det er sannheten som setter mennesker fri på innsiden.»

Kvifor brenn ikkje denne vinklinga meir hjå dei som uttalar seg så standhaftig og skråsikkert? Det er mitt store spørsmål. Kvifor meiner vi, med Bibelen i hand, at vi kan øydelegga andres liv gjennom å fordømma deira legning? Landrø utdjupar: – «De som oppsøker meg er ofte Jesus-sentrerte kristne, som ikke regner seg som liberale. Blant disse har det også vært pastorer, misjonærer, lovsangsledere og ungdomsledere, forteller hun. Hennes erfaring er at de fleste homofile og lesbiske i pinsekarismatiske kretser har måttet velge: Enten skjule identiteten sin for å kunne fortsette tjenesten sin i en kristen sammenheng, eller stå fram med den homofile orienteringen sin, for så å trekke seg stille ut av de tjenestene de hadde i menigheten.»

Ein ting er nettrolla som ropar i kommentarfeltet om Guds sanne ord og som har svaret på det meste, kvar dag, heile tida. Ein annan ting er leiarar i organisasjonar og kyrkjelydar som om igjen og om igjen seier: «Vi må inkludere homofile bedre uten å endre teologisk ståsted». Korleis i all verda har ein tenkt å få til det? Er det utruleg å tenka seg at dei som lever ut sin homofile legning, har slutta å tru på desse orda? Og kvifor er det så vanskeleg nettopp i denne eine saka å endra ståstad? Kvifor sit det så utruleg langt inne å kunna seia at eg anerkjenner livet ditt, den du er og det du ynskjer med livet ditt. Eg ynskjer at du skal leva i lyset med det livet du har, og eg trur at Gud aksepterer deg slik du er.

No er denne prosessen sett i spel også i dei karismatiske og tradisjonelt konservative miljøa. Det kan bli ein vanskeleg prosess internt, men ein heilt nødvendig prosess, fordi det handlar om menneske, og eit kvart menneske har rett til å leva i lys og sanning med sitt liv overfor sine medmenneske og overfor Gud. Ein treng ikkje vera professor i historie for å gjetta på kva resultatet blir av den prosessen som er sett i gang no. Eit resultat eg ønskjer velkomme av heile mitt hjarte.

Alle mot ein?

Skjærtorsdag. Vi er midt i dramaet, den eine dagen er meir fylt av tyngde, smerte, sterke kjensler, kjærleik og drama enn den andre. Alle livets kjensler er i sving desse dagane i det som vi kallar den stille veka. Skjærtorsdag minner oss om livets enorme ytterkantar: Den kjærleiken som er villig til å ofra alt, og den som er villig til å svika for 30 sølvpengar. Kjærleik og svik.

Judas. Ein av dei best kjente karakterane frå Bibelen. Og kanskje ein av dei minst nyanserte karakterane. Visst var han ein del av eit spel, ein del av ei brikke i historien om Jesus, den historien som steg for steg blir til i desse intense dagane. Ein historie som viser tilbake og framover. Ting som må skje, ting som har skjedde, ting som skal skje. Men som også er så intens der og då, medan det skjer. Judas var ein del av ein plan, noko som måtte skje. Men akkurat som alle dei andre personane vi møter i Bibelen, var også han eit menneske. Ein bror, ein ven, ein son. Var han ikkje? Diktet på bildet over her gjer eit voldsomt inntrykk på meg kvar gong eg les det. Eg kjenner det i morshjartet. Eg trur det er utruleg sunt å få eit slikt utanforblikk på det vi kjenner så godt. Judas er synonymt med svik. Men er det noko av dette vi kan kjenna oss att i? Når personar blir så unyanserte som Judas, er det så lett å ta avstand, frå både person og handling. Han angår oss ikkje. For ein fæl fyr. For ein svikar. Men – har vi ikkje alle deler av Judas i oss? Og har ikkje mange av oss erfart at det er sårbart å ha ein son, eit barn, eit barnebarn eller ein venn som det kanskje ikkje går så bra med? Som vel feil? Som prioriterer annleis enn vi ville gjort, og som gjer at vi får vondt i hjartet? Morsblikket på Judas som dette diktet formidlar, rører meg. Kanskje er det naivt tenkt, kanskje er ho blenda av morskjærleik og ute av stand til å sjå eigne eller andres tilkortkommenhet. Det kan også vera mogleg å kjenna seg att i, frå eit morsperspektiv.

Judas er nesten blitt berre ein karikatur, ein vi ler av og heilt sjølvsagt tar avstand frå, og i alle fall ikkje relaterer oss til. Men: Ingen er berre det du ser. Eg er så glad i Kirkens Bymisjons motto. Det kunne nesten vore sagt av Judas’ mor, det også. Eg tenkjer på alle morshjarte som blør for bortkomne søner, som gret over øydelagde relasjonar, avstand, smerte –  spesielt kanskje i koronatida. Når vi, som no, har god tid for oss sjølve, veks ofte eigne tankar, og vi møter ikkje så mange andre enn oss sjølve i døra, og ein kan kjenna på skam. Ikkje nødvendigvis fordi ein sjølv har gjort noko feil, men fordi livet blei så annleis enn forventa, og vi synest kanskje vi burde takla akkurat det betre. Vi må vera greie med kvarandre. For ingen er berre det vi ser, og ingen er berre det vi (trur vi) veit om dei. Dei som kjekkar seg, kan ha det tøft, dei som ler, grin kanskje inni seg. Eg har akkurat i dag lest ut romanen Nu, jävlar av Heidi Linde frå 2009. Den lærer oss noko om akkurat det. Om stort og smått i livet som blei bra og dårleg, som kunne vore annleis, om kva som gøymer seg bak tøffe ansikt og sleivete kommentarar. Om alt det vi ber på inni oss.

Skjærtorsdag held også fram eit førebilete for oss. Ein vi kan læra av. Vi som ofte har kjappe svar og greie forklaringar. Vi som er på høgda i ein kvar sammanheng. Vi som klarer oss bra. Vi som har liv som går på skinner. Vi som er tilfredse og sjølvtilfredse. Vi som er oss sjølve nok. For det er ikkje berre svik på skjærtorsdag. Det er også den største kjærleiken: Jesus som vaskar føtene til læresveinane, denne uhøyrte handlinga som viser Jesu tenarsinn. Som viser aller best kven Jesus er: Ein som gir sitt liv for sine vener. Både dei som klarer seg, og dei som ikkje klarer seg.

Judas svikta. Han forsvann ut i mørket og ut av fellesskapet. Kanskje valte han det sjølv, kanskje tok sjølvforakta og skamma han. Fortsatt var han ein son, ein bror, ein ven av nokon. Ein som framleis var elska av nokon. Det er ein tanke vi kan ta med oss i dag, saman med alle spørsmåla om kvifor og korleis. Ikkje alt forstår vi eller finn vi svar på. Men det vi veit, er at vi alltid kan minna kvarandre om at ingen er berre det vi ser. Relasjon og fellesskap er vanskelege greier. Men også det aller finaste.

Skjærtorsdag er livets drama på ein dag. Ein fortetta kveld med svik og kjærleik. Livet utspent og med lange, vanskelege og utfordrande tankerekker. Ting vi kjenner att, og ting vi ikkje kjenner att, ting vi kan relatera oss til, og ting som er ukjent for oss. Påskedramaet er livet i alle nyansar. Rikt og flott, tungt og heftig, skam og svik, sigrar og nederlag, fellesskap og isolasjon. I alt dette som vi også kan kjenna att frå eige liv, kan vi komma til Jesus, han som vaskar føter, bryt brød, deler vin, velsignar, går i døden og stig ut av grava att. Den levande. Den som elskar.